.: Gdy masz dziecko jąkające się

Jąkanie (balbuties) to zaburzenie mowy stanowiące funkcję niepłynności patologicznej, niepłynności normalnej, reakcji fizjologicznych zlokalizowanych w aparacie oddechowym (na przykład oddychanie asymetryczne, skrócenie fazy wydechowej, zwiększona liczba oddechów w jednostce czasu), fonacyjnym (na przykład silne zaciskanie strun głosowych, gwałtowne ruchy krtani), artykulacyjnym (na przykład klonus, tonus, tremor (szybkie drganie czubka języka).
Reakcjom fizjologicznym najczęściej towarzyszą współruchy oraz reakcje wegetatywne (czerwienienie się, blednięcie, pocenie się, oziębienie dłoni, przyspieszone bicie serca).

Jąkanie jest również funkcją reakcji psychospołecznych – reakcje indywidualne i  społeczne, pozytywne i negatywne. Reakcje społeczne zazwyczaj wyprzedzają reakcje indywidualne. Do pozytywnych reakcji społecznych możemy zaliczyć: troska, empatia, zaangażowanie, pomoc, wsparcie, do negatywnych zaś należą: niepokój, dezorientacja, racjonalizowanie, bagatelizowanie, zamartwianie się, obwinianie, poczucie winy, lęk, frustracje, agresja, upominanie, wyśmiewanie. (M. Skorek, 2004, s.82)    

Według Gavina Andrewsa Jąkanie jest przerwą w normalnym rytmie mowy, podczas której jąkający się dokładnie wie, co chce powiedzieć, ale w tym momencie nie jest zdolny do wypowiedzenia tego w łatwy sposób z powodu mimowolnych powtórzeń, przeciągania lub przerywania wypowiadanej głoski lub sylaby. (M. Chęciek, 2005)   

    Ze względu na dominujący rodzaj skurczów wyróżnia się: jąkanie kloniczne (dominują skurcze kloniczne), jąkanie toniczne (dominują skurcze toniczne) i jąkanie kloniczno – toniczne (występują skurcze mieszane).     Ze względu na lokalizację skurczów wymienia się: jąkanie oddechowe (skurcze umiejscowione są w aparacie oddechowym), jąkanie fonacyjne (skurcze umiejscowione są w aparacie fonacyjnym) i jąkanie artykulacyjne (skurcze umiejscowione są w aparacie artykulacyjnym).

Ze względu na występowanie logofobii mówi się o jąkaniu: preneurotycznym (logofobia nie występuje) i neurotycznym (logofobia występuje). Pojawienie się logofobii świadczy o patologizacji tego procesu.
Jąkanie jest zaburzeniem dynamicznym (zmienia się w ontogenezie), sytuacyjnym (występuje w jednych sytuacjach, w innych nie) i okresowym (pojawia się i znika, co często dezorientuje otoczenie).
Wyróżnia się też jąkanie w stopniu lekkim, średnim i znacznym.
Jąkanie w stopniu lekkim, zwane pograniczem jąkania, to pierwsze, najbardziej łagodne stadium rozwoju jąkania, w którym nie występuje wiele objawów. Zwykle występują liczne powtórki o charakterze niespastycznym, które tylko nieznacznie zakłócają proces komunikacji. Dziecko nie ma lęku przed mówieniem. Objawy jąkania pojawiają się najczęściej w stanie podniecenia, zmęczenia lub gdy jąkający się chce mówić dużo i szybko.
Jąkanie w stopniu średnim, zwane też tłumionym, to drugie stadium rozwoju jąkania, w którym objawy (głównie przeciąganie głosek) występują stale i często, nasila się w stanie napięcia emocjonalnego. Objawom towarzyszy napięcie mięśniowe. Dziecko stara się przezwyciężyć trudności, co tylko wzmaga objawy jąkania. Okresowo może się pojawić niechęć do mówienia.
Jąkanie w stopniu znacznym, tak zwane jąkanie zdecydowane, to ostatnie ze stadiów rozwoju jąkania, w którym występują skurcze, a ruchy towarzyszące utrwalają się i  przechodzą w nawyki. Podczas mówienia nasilają się objawy jąkania, głównie blokowanie, którym towarzyszy napięcie mięśniowe i logofobia. (M. Skorek, 2004, s.83)
A Mitrinowicz – Modrzejewska wyróżnia jąkanie czynnościowe i organiczne. Jąkanie czynnościowe jest wynikiem zmian czynnościowych w centralnym układzie nerwowym, które wpływają na ruchowe mechanizmy mowy: oddychania, fonacji i  artykulacji. Przy dyskoordynacji czynności tych układów następuje przyspieszenie tempa mowy, zaburzenia toru oddechowego i brak synchronizacji pomiędzy fazą wydechową oraz czynnością głosową jam rezonacyjnych (jama ustna i gardłowa). Jąkanie czynnościowe pojawia się i znika, tak jak inne nerwice, na przykład występuje w  mówieniu, a zanika w śpiewie. Największe wzmożenie napięcia mięśniowego występuje podczas wymawiania spółgłosek zwartych.

Jąkanie czynnościowe można podzielić na:

·  jąkanie rozwojowe – pojawiające się u dzieci w okresie kształtowania mowy (między 3  a  5 rokiem życia),

·  jąkanie urazowe (traumatyczne) – powstające nagle, nieoczekiwanie, pod wpływem silnego bodźca, szoku emocjonalnego.

 Jąkanie organiczne jest następstwem zmian chorobowych w samej tkance mózgowej.

Często u dzieci epileptycznych i u dzieci z rozpoznaniem guza mózgu odnotowano to zaburzenie. (M. Minczakiewicz, 1997, s. 113)

 Przyczyny występowania jąkania

Według najnowszych badań nie istnieje jedna przyczyna występowania jąkania. Jest ono wynikiem działania wielu czynników, które mogą być różne w poszczególnych przypadkach. Można tu zaliczyć występowanie jąkania u niektórych członków rodziny. Jednak nie jest ono koniecznie czymś dziedzicznym, może to być wyuczona reakcja członków danej grupy społecznej na niepłynność w mowie. U dzieci jąkających się występuje zwykle opóźniony rozwój mowy lub trudności z opanowaniem trudniejszych głosek bądź też z  tworzeniem nowych pojęć i wypowiadaniem swoich myśli. Wpływ na występowanie jąkania ma też obecność wielu sytuacji przynoszących stres emocjonalny, może to być tylko jeden incydent, na przykład odseparowanie od rodziców czy wypadek lub stała atmosfera domowa, stwarzająca dziecku niekorzystne sytuacje uczuciowe. (R. Byrne, 1989, s.13) Czasem wspomina się też o leworęczności, czynnikach fizjologicznych, długotrwałym stresie, wyuczonych zachowaniach werbalnych, zaburzeniach rozwoju mowy. (M. Skorek, 2004, s. 83)
Wśród dzieci przedszkolnych zaburzenie płynności mowy trzykrotnie częściej występuje u chłopców niż u dziewcząt, a dysproporcja ta pogłębia się wraz z wiekiem. Ryzyko pojawienia się po raz pierwszy jąkania drastycznie zmniejsza się wraz z wiekiem. Najnowsze badania wykazały, że między prawą i lewą stroną kobiecych mózgów następuje wymiana większej ilości informacji. Im więcej ludzie mają połączeń między lewą i prawą półkulą, tym płynniej i lepiej mówią. Emocje mają swoje miejsce w prawej półkuli, zaś zdolność ich wyrażania w mowie znajduje się w lewej półkuli. U mężczyzn obie półkule połączone są mniejszą ilością włókien nerwowych niż u kobiet, przepływ informacji między nimi jest brdziej ograniczony.
Jąkanie najczęściej ujawnia się i znika pomiędzy trzecim a piątym rokiem życia, a  tylko w  10% przypadków pojawia się po raz pierwszy po ukończeniu  siódmego roku życia.

 Jąkanie nie jest jednostką chorobową, ale zespołem wielu objawów. Zjawisko to wyjaśniane jest w oparciu o różne teorie. Ogólnie można je podzielić na cztery grupy:

  1. teorie rozwojowe (jąkanie w myśl tych teorii powstaje w okresie kształtowania się mowy na skutek specyficznych czynników oddziałujących na dziecko),
  2. teorie organiczne (jąkanie jest wynikiem różnic konstytucjonalnych lub neurologicznych w centralnym układzie nerwowym),
  3. teorie neurotyczne (jąkanie jest nerwicą),
  4. teorie psychologiczne (jąkanie jest reakcją nabytą).

Według teorii rozwojowych, u około 60% ogółu osób jąkających się wada ta powstała jeszcze w wieku przedszkolnym – w okresie fizjologicznego powtarzania. Utrwalenie nawyków niepłynności mówienia następuje na skutek nieprawidłowych oddziaływań wychowawczych, na przykład karcenia dziecka, nakładania nie różnych kar, korygowanie wymowy, nękanie powtórzeniami. (M. Chęciek, 1993)
Niepłynność mówienia charakteryzuje ten okres rozwoju dziecka, kiedy interesuje się ono światem, o wszystko pyta, kiedy myślenie wyprzedza umiejętności przekazywania zwięzłej, precyzyjnej informacji dotyczących jego osobistych doznań i pragnień. Na nieudane próby mówienia reaguje emocjonalnie: krzykiem, złością, agresją. W przekazywaniu swych wypowiedzi przeszkadzają mu napięcia emocjonalne, z których zdaje sobie sprawę i które wywołują negatywne reakcje otoczenia. Dziecko dostrzega niepoprawność swoich wypowiedzi, próbuje ja korygować, powtarzać niektóre wyrazy tak długo, aż wreszcie osiągnie swój cel. Zdarza się, że im bardziej stara się pokonać przeszkodę, tym bardziej jąkanie się pogłębia, wywołując u dziecka lęk przed mówieniem.    W. Johnson uważa, że najważniejszym czynnikiem wpływającym na rozwój jąkania u  dziecka jest osoba słuchająca, najczęściej matka, która poprzez zabiegi pseudo – korekcyjne może doprowadzić do utrwalenia wady.    Według Van Ripera początki jąkania wynikają z faktu, że niedojrzały jeszcze układ nerwowy dziecka jest zbyt słaby, aby sprostać niekiedy zawyżonym wymaganiom otoczenia. Bezpośrednim celem terapii nie jest zapobieganie jąkaniu czy jego eliminacja, ale nabycie umiejętności radzenia sobie z nim.    Zwolennicy teorii organicznych wyróżniają dwie przyczyny jąkania: wewnętrzne (dziedziczne skłonności neuropatyczne) i zewnętrzne (wynikające z otoczenia, wywołane przez chorobę, szok, strach, uraz). U osób jąkających się stwierdzają słabą odporność fizyczną i psychiczną.    Według teorii neurotycznych jąkanie jest objawem nerwicy i łączy się zazwyczaj ze stanami nadmiernej pobudliwości nerwowej. Autorzy uważają, że jąkanie wywodzi się z hamującego działania czynników nerwicujących, które wpływają na proces oddychania, powodując jego zablokowanie poprzez unieruchomienie mięśni oddechowych. Zahamowanie oddechu przenosi się na inne odcinki aparatu mownego, zwłaszcza na aparat głosowy, powodując unieruchomienie wiązadeł głosowych i mięśni oddechowych. Podczas mówienia unieruchomieniu ulegają też  ruchy artykulacyjne, co prowadzi do powtarzania głosek, czasem do całkowitego zatrzymania emisji głosu przy powtarzających się ruchach artykulacyjnych.    Teorie psychologiczne traktują jąkanie jako reakcję nabytą. Pojawia się ono w  wyniku zaburzeń emocjonalnych, zmian osobowości, na przykład zaburzeń w zachowaniu, nieprzystosowania społecznego, deprywacji potrzeb. Do czynników psychologicznych zalicza się brak poczucia bezpieczeństwa, lęk przed ludźmi, lęk przed mówieniem, nadmierna autokontrola procesu mówienia, postawa wyczekiwania porażki, itp.

 O. Bloodsein, zwolennik tej teorii, opowiada się za przyjęciem trzech faz rozwoju jąkania: 

 I. Faza okresu przedszkolnego (od 2 do 6 roku życia), wyróżnia w niej:

  1. zaburzenia płynności mówienia mające charakter epizodyczny,
  2. dziecko jąka się, gdy jest czymś zaskoczone,
  3. występuje nadmiar powtórzeń,
  4. koncentrowanie się na początkowej części wypowiedzi (na przykład na sylabie lub wyrazie),
  5. przerwy w mówieniu występują najczęściej wtedy, gdy pojawia się zaimek, spójnik lub przyimek,
  6. dziecko nie zwraca uwagi na powtórzenia.

II. Faza młodszego wieku szkolnego, w której daje się zauważyć to, że: 

  1. zaburzenie ma charakter społeczny,
  2. dziecko ma świadomość wady,
  3. niepłynność dotyczy głównych części mowy (rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, przysłówki),
  4. mimo świadomości jąkania dziecko nie przejawia oznak zmartwienia z tego powodu,
  5. jąkanie nasila się w sytuacji napięć nerwowych.

III. Faza wczesnego wieku młodzieńczego aż do wieku dorosłego, w której ujawniają się takie cechy jak: 

  1. świadomość faktu jąkania i lęk przed wystąpieniem bloku,
  2. obawa przed wymawianiem pewnych głosek lub wyrazów,
  3. wprowadzanie wyrazów zastępczych,
  4. unikanie nowych sytuacji,
  5. oznaki lęku i zakłopotania. (M. Minczakiewicz, 1997, s. 109)


„Jąkanie się” jest zaburzeniem mowy, w którym obserwuje się zawahania, potknięcia, napięcie mięśniowe i nagłe ruchy. Objawy te są tak znaczne, że powodują lęk u mówiącego i  słuchającego. Sam termin „jąkanie się” jest bardzo mylący. Jest to jedno określenie dla dużej liczby objawów, natomiast istnieje wiele sposobów, jakimi ludzie demonstrują brak płynności mowy. Jeden może objawiać przerwę w ciągłości mówienia na określonej głosce lub głoskach, inny może powtarzać głoski lub wyrazy albo powracać w  tekście do wypowiedzianych już słów, aby pokonać pojawiającą się trudność wypowiedzenia jakiegoś słowa. Inny może okazywać wszystkie te trudności razem i  ponadto wiele innych
Nie ma jednolitego pojęcia „jąkanie”. Nie istnieje też żaden czynnik fizyczny lub psychiczny, który rozróżniałaby człowieka jąkającego się od tego, który mówi płynnie. (R. Byrne, 1989,  s.9)

 Ch. Van Riper zwraca uwagę na trzy zasadnicze grupy czynników leżących u  podstaw jąkania, są to:

  1. czynniki usposabiające do jąkania (opóźniony rozwój mowy, zaburzenia snu, choroby,
  2. czynniki wywołujące jąkanie (stresy, silne bodźce, wstrząsy psychiczne, niemożność sprostania stawianym wymaganiom),
  3. czynniki podtrzymujące jąkanie w świadomości jąkającego się oraz jego najbliższym otoczeniu. (M. Minczakiewicz, 1997, s. 111)

Zewnętrzne objawy jąkania 

 E. J. Lennon i Ch. Riper wyróżniają trzy etapy jąkania, nazywając je stadiami: 

  1. stadium pasywne – najłagodniejsze, w którym jąkający się nie zdradza lęku przed mówieniem, chociaż obserwujemy u niego podniecenie i przyspieszenie tempa podczas mówienia,
  2. stadium tłumione – jąkający się usiłuje przezwyciężyć trudności w mówieniu, z  których zdaje sobie sprawę. Jednak podejmowane próby pogarszają tylko sytuację, pozwalają na pojawianie się współruchów i napięć emocjonalnych (na przykład potrząsania głową, tupanie, kołysanie się w przód i w tył lub na boki),
  3. stadium złożone – przejawia się tym, że skurcze i współruchy utrwalają się i  przechodzą w nawyki. Jąkanie w tym stadium występuje z reguły z dużym natężeniem. (M. Minczakiewicz, 1997, s. 111)

Najczęściej obserwowanymi objawami jąkania są:

·    powtarzanie sylab lub powtarzanie słów,

·    powtarzanie tej części zdania lub grupy słów, przed którymi nastąpiło zająknięcie,

·    wydłużanie wymowy niektórych głosek (częściej samogłosek),

·    poprzedzanie wypowiedzi inną głoską (np. zamiast „poproszę” jąkający się mówi „spoproszę”),

·    zwiększenie iloczasu niektórych spółgłosek (najczęściej szczelinowych lub nosowych),

·    nosowe zabarwienie niektórych głosek (przy blokadzie w narządach artykulacyjnych),

·    zwarcia krtaniowe i bezgłos (trwający od kilku do kilkunastu sekund),

·    zwarcia krtaniowe z wokalizacją,

·    gwałtowne ruchy krtani ku górze i ku dołowi,

·    zwarcia języka za zębami,

·    nadymanie policzków w wyniku zwarcia warg,

·    mrużenie, drganie lub zaciskanie powiek,

·    odwracanie gałek oczu,

·    ruchy żuchwą z wokalizacją i bez wokalizacji,

·    ruchy głową z wokalizacją i bez wokalizacji,

·    ruchy ręką, nogą i tułowiem, ale nieskoordynowane z mówieniem,

·    dodatkowe wdechy i płytkie oddychanie,

·    próby mówienia na wdechu,

·    próby mówienia na bezdechu,

·    zwiększona liczba oddechów w jednostce czasu,

·    skrócone fazy wydechowe,

·    brak koordynacji w oddychaniu piersiowo – przeponowym lub brak oddychania przeponowego,

·    zaciskanie dłoni i nadmierne pocenie się,

·    usztywnienie mięśniowe,

·    potrząsanie głową, nieskoordynowane ruchy głową,

·    cmokanie,

·    odwracanie wzroku od współrozmówcy,

·    szerokie otwieranie ust,

·    wysuwanie języka,

·    zasłanianie twarzy rękoma,

·    tupanie,

·    kołysanie się,

·    czerwienienie się,

·    blednięcie,

·    przyspieszone bicie serca,

·    nadmierne pocenie się,

·    wielorakie objawy jednocześnie.  

 Im bardziej nasilona symptomatyka, tym więcej objawów jej towarzyszy. Wiele z nich jest efektem jąkania, a nie objawem samego jąkania. Bywają okresy, w których jąkający się mówi dobrze, a później następuje nawrót nasilonego jąkania. Nie są znane przyczyny takiego stanu rzeczy.

 Wybrane metody pracy z osobami jąkającymi się

 Niezależnie od przyczyn wywołujących symptomy jąkania oraz typu jąkania, postępowanie terapeutyczne powinno być skierowane na związek słowny pacjenta z  otoczeniem. (M. Chęciek, 1993, s.133)

W przypadku jąkania trudno mówić o jednej, szczególnej i niezawodnej metodzie terapeutycznej. Wśród znanych metod można wyróżnić:

·  metody „dystrakcji” – polegają  na właściwym wprowadzeniu powietrza do płuc mówiącego bezpośrednio przed mówieniem, regulacji fonooddechowej, mówieniu w ściśle określonym rytmie, stosowaniu śmiechu – wypełniającego kłopotliwe dla jąkającego się momenty, a nawet stosowaniu techniki zwanej „techniką gumy do żucia”. Zasadą omawianej grupy metod jest „nie jąkać się”. Uzyskiwane metody są krótkotrwałe, obecnie są wycofywane.

·  metody oparte na sugestii – rezultaty osiąga się szybko, jednak są one krótkotrwałe. Najczęściej jąkający się przestają odczuwać swe negatywne nastawienie wobec swojego zaburzenia, „akceptują siebie wraz z zaburzeniem”.

·  metody oparte na relaksie -  należą do najczęściej stosowanych metod tradycyjnych. Relaks może być czasem traktowany jako dodatkowa metoda wspomagająca.

·         psychoterapia – jest niezbędnym elementem leczenia jąkania, natomiast stosowana wybiórczo nie daje na ogół prawdziwego, całkowitego wyleczenia. (E.  Minczakiewicz, 1997, s. 117)

 O wyborze metody decyduje logopeda, który powinien dostosować ją do potrzeb i  możliwości osoby poddanej terapii. Można jeszcze wyróżnić metody terapii bezpośredniej, pośredniej i kompleksowej.

 Terapia bezpośrednia jest postępowaniem terapeutycznym stosowanym w celu usuwania jąkania, oparte na technikach płynnego mówienia. Do podstawowych bezpośrednich metod usuwania niepłynnego mówienia należą: 

  1. mówienie rytmiczne – mówienie sylabami – metoda ta polega na rytmizowaniu przez jąkającego się swojej mowy, na przykład w takt metronomu. W początkowej fazie terapii, jąkający uczy się wymawiać oddzielnie każdą sylabę, która jest akcentowana, i  w ten sposób uzyskuje się specyficzny rytm mówienia. Po początkowym opanowaniu rytmu i uzyskaniu płynności spowolniała mowa staje się stopniowo przyspieszona w  celu uzyskania właściwego akcentu i naturalnego rytmu mówienia. Ćwiczący musi zrytmizować swoją mowę poprzez normalny, nieco spowolniony rytm mówienia. Obecnie metoda ta jest rzadko stosowana.
  2. metoda cienia – to metoda oparta na słuchowym opóźnieniu sprzężenia zwrotnego. Terapeuta czyta lub mówi  spójny tekst liczący 100 – 300 słów, a jąkający się niezwłocznie go powtarza z maksymalnym opóźnieniem (1- 2 wyrazy). W ten sposób jąkający się podąża jak cień za terapeutą. Początkowo ich tempo mówienia jest wolne, później przyspieszone przy zmieniającej się intonacji.
  3. metoda echo – polega na mówieniu w sposób zsynchronizowany z własnym echem opóźnionym o 0,1 – 0,3 sekundy, w czasie którego jąkanie nie pojawia się, a tempo mówienia staje się zwolnione.
  4. warunkowanie instrumentalne – polega na nagradzaniu wypowiedzi płynnych lub karaniu wypowiedzi niepłynnych.

Metoda van Rippera – wykorzystuje zasadę „jąkania się bardziej płynnego”. Twórca metody (Karol van Ripper) wychodzi z założenia, że nie ma potrzeby uczenia osoby jąkającej się mowy gładkiej, gdyż ona to potrafi. (M. Skorek, 2004, s.96)
Terapia pośrednia to postępowanie terapeutyczne podejmowane w celu usuwania jąkania, wykorzystujące metody oddziaływania bądź na środowisko domowe osoby jąkającej się, bądź na jej osobowość, bądź na jej sprawność językową lub ruchową bez jednoczesnego treningu płynności mówienia.

 Do terapii pośredniej należą: 

  1. desensybilizacja – to metod dążąca do zmniejszenia lęku i napięcia dzięki zastosowaniu reakcji lękowych stanami relaksu  i odprężenia. Można wyróżnić pięć etapów desensybilizacji: 1) ustalenie hierarchii sytuacji wywołujących niepłynność mówienia i logofobię, 2) wybór sytuacji terapeutycznej i podział jej na sceny wyobrażeniowe, 3) opanowanie technik relaksacji, 4) ustalenie hierarchii bodźców przyjemnych, 5) desensybilizacja właściwa.
  2. psychoanaliza,
  3. psychodrama – to metoda terapeutyczna stanowiąca uproszczony, improwizowany teatr powołany do celów terapeutycznych. Dla celów terapii jąkania stosuje się pięć etapów psychodramy: 1) przedstawienie przez uczestników dramy swoich aktualnych problemów komunikacyjnych, 2) wybór typowej sytuacji komunikacyjnej i dokładny jej opis, 3) podział ról, 4) odegranie dramy, 5) omówienie jej przebiegu. Psychodrama może stanowić metodę utrwalającą efekty desensybilizacji.
  4. socjoterapia – polega na wykorzystywaniu naturalnych sytuacji komunikacyjnych. Powinna stanowić koleny etap terapii po desensybilizacji i  psychoterapii. Etapy socjoterapii obejmują: 1) wybór sytuacji terapeutycznej, 2) określenie zadań dla pacjenta, 3) określenie zadań terapeuty, 4) określenie zadań grupy, 5) wykonanie zaplanowanych czynności, 6) omówienie sytuacji terapeutycznej, 7) powtórzenie sytuacji terapeutycznej. (M. Skorek, 2004, s.155)

Terapia kompleksowa jest połączeniem postępowania pośredniego i  bezpośredniego z  różnie rozłożonymi akcentami.

 Metoda E. i C. Cooperów – uosobiona kontrola terapii płynności Cooper – skrócona ocena i plan leczenia – w programie leczenia wyróżnia cztery fazy: 

  1. strukturyzacji – na przykład pomaganie pacjentowi w zidentyfikowaniu uczuć, postaw i zachowań, które wpływają na tworzenie się problemu jąkania,
  2. obiektywizacji – między innymi eliminowanie współruchów mięśni narządów artykulacyjnych i innych, pomaganie pacjentowi w ocenie swoich uczuć i  postaw, pomaganie w zrozumieniu przez niego celów i całego procesu terapii,
  3. przystosowania – na przykład udzielanie pacjentowi pomocy w zastosowaniu wspomagania płynności mówienia, uczuć  i postaw oraz w zapoznaniu się, rozwinięciu i poczuciu kontroli nad stosowaniem tzw. gestów płynności,
  4. regulacji – między innymi udzielenie pacjentowi pomocy w rozwinięciu poczucia kontroli nad stosowaniem odpowiedniej płynności mówienia.

Technika „jąkania się bardziej płynnego” opiera się na czterech fazach:

  1. identyfikacji – terapeuta i pacjent analizują objawy zająknięć, aby móc redukować te objawy,
  2. odczulanie – redukuje się lęk przed mówieniem i łagodzi emocje,
  3. modyfikacji – jąkający jest zachęcany do zmniejszenia natężenia walki z  objawami zająknięć i zaprzestania unikania mówienia trudnych wyrazów, fraz oraz zdań,
  4. automatyzacja – pacjent utrwala nowo opanowany mechanizm mówienia, w  którym swobodnie jąkanie się nie powoduje lęków.

Kombinacja terapii „mówienia bardziej płynnego” i „jąkania się bardziej płynnego” – jąkający się uczą się monitorować cechy niezaadoptowanego sposobu jąkania się, czy jąkania się ze zmniejszonym napięciem mięśni. Pacjent powinien „studiować swoje jąkanie”, podczas gdy najczęściej jest nastawiony na jego likwidowanie i unikanie. Zachęca się go do naśladowania swojego sposobu jąkania, do uczynienia tego, co w jego mowie jest mimowolne. Zaleca się także wprowadzenie tak zwanego mechanizmu zrelaksowanego, spokojnego rozpoczynania wypowiedzi. Dotyczy to zwłaszcza spółgłosek i grup spółgłoskowych, które należy realizować w sposób delikatny, a tempo mówienia na początku zwalniać, zaś pozostałą część wyrazu realizować w normalnym tempie.
Program terapeutyczny dla dzieci z dysfluencją – zaleca się prócz indywidualnych spotkań, intensywne programy terapeutyczne dla dzieci, młodzieży i ich rodziców, w  czasie których realizowane są techniki zwolnionego mówienia, techniki relaksacyjne, analiza objawów jąkania.
Z. Engiel proponuje system ćwiczeń logopedycznych w rehabilitacji jąkania dokonując podziału jąkania na: jąkanie przy starcie mowy i jąkanie w toku mowy. Podstawą terapii są określone ruchy rąk symbolicznie odtwarzające prawidłowy przebieg mówienia. Poprzez trening zsynchronizowanych czynności ręczno – mownych automatyzują się nowe, prawidłowe mechanizmy sterujące mową, eliminując działanie dawnych, wadliwych.
W terapii oddechowej ważne jest poszerzenie pojemności płuc, wypracowanie oddechu  brzuszno – przeponowego oraz umiejętności posługiwania się przez pacjenta podparciem oddechowym, tak zwanym appoggio, to jest świadome zwolnienie fazy  oddechowej za pomocą kontrolowanego  napięcia mięśni oddechowych, co z kolei warunkuje przedłużenie i regulację fazy wydechowej.
Technika powolnego, przedłużonego mówienia polega na przeciąganiu samogłosek, co w rezultacie daje rozciąganie poszczególnych sylab w czasie, redukuje zająknięcia i  pozwala wrócić do normalnego mówienia.
Technika przepływu powietrza  polega na ćwiczeniu wydobywania głębokiego westchnienia bez tworzenia głosu. Po kilku takich wydechach wymawia  się delikatnie sylabę. Systematyczne ćwiczenia sprzyjają poprawnemu wymawianiu kolejnych sylab, wyrazów i zdań. Słyszalne początkowo westchnienie zanika, a mowa staje się zbliżona do  normalnej.

 

Bibliografia: 

A. Balejko: Jak usuwać wady wymowy, Białystok 1994,
A. Bochniarz: Różne oblicza jąkania i sposoby pomagania jąkającym się,
R. Byrne: Pomówmy o zacinaniu, Warszawa 1989, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich,
G. Jastrzębowska: Podstawy logopedii dla  studentów logopedii, pedagogiki, psychologii, filologii, Opole 1996, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego,
E. Minczakiewicz: Mowa-Rozwój-Zaburzenia-Terapia, Kraków 1997, Wydawnictwo Naukowe WSP,
E. Skorek: Oblicza wad wymowy. Warszawa 2001, Żak,
E. Skorek: Z logopedią na ty, Kraków 2004, Wydawnictwo „Impuls”,
E. Stecko: Zaburzenia mowy dzieci. Wczesne rozpoznawanie i postępowanie logopedyczne, Warszawa 2001, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego,
I. Styczek: Logopedia, Warszawa 1979, PWN,
Z. Tarkowski: Jąkanie wczesnodziecięce, Warszawa 1992, WsiP

POWRÓT